Cursus Filosofie

in Laren (NH) en in De Bilt

In januari 2018 begint er weer een cursus filosofie. Deze cursus gaat over wetenschap en geloof: eeuwenlang heeft Europa geloofd dat de natuur een door God geschapen orde is, maar in de 17e en 18e eeuw ontdekt men steeds meer dat de natuur niet een eenmalig geschapen orde is, maar dat die natuur voortdurend verandert waarin het toeval ook nog een rol speelt. Deze verwetenschappelijking van het natuurbeeld speelde stellig een rol in de secularisering van Europa. Uiteindelijk heeft Darwin God “op non-actief gesteld.” Filosofen hebben in deze ontwikkeling een belangrijke rol gespeeld. De nadruk in deze cursus ligt op de filosofie, maar er komen ook onderwerpen uit de ideeën- en wetenschaps-geschiedenis aan bod (bijv. over de ouderdom van de aarde en ideeën van geologische en biologische verandering). Tussen orde en toeval ligt een wereld van verschil: is de natuur een godgegeven orde van slechts 6.000 jaar oud, of is zij een dynamisch, altijd veranderend geheel dat miljarden jaren oud is? Een boeiende cursus van tien bijeenkomsten in Laren (NH) en in De Bilt.

eerste bijeenkomst: Inleiding: Immanuel Kant en Cicero over de orde in de natuur; korte uitleg over wat orde nu eigenlijk is (aspecten van orde); de religieuze benadrukking van orde als reactie op opkomende ideeën van atomisme en atheïsme.

tweede bijeenkomst: De orde van de Voorzienigheid (hoe de Voorzienigheid de natuurlijke orde heeft geschapen en in stand houdt); allerlei denkers (o.a. Lessius, Reimarus, Leibniz en Voltaire) komen daarover aan bod.

derde bijeenkomst: Atomisme en het toeval bij Lucretius (Romeins dichter, 99-55 v. Chr.); Fysico-theologie (de verbinding van God en de orde van de natuur) en “manifest design” bij allerlei denkers en dichters: o.a. Vondel, John Ray (diens Wisdom of God in the Creation), Bernard Nieuwentyt, de “insect-theologie” van Lesser, William Paley’s Natural Theology. Voorts de kritiek op de fysico-theologie en op het “design-argument” door David Hume en Immanuel Kant (die ook nu nog als afdoende kan worden beschouwd m.b.t. de hedendaagse opvatting van “Intelligent Design”).

vierde bijeenkomst: De Natuurlijke Historie: de vastlegging van de soorten in tabellen en overzichten; Linnaeus en zijn ordeningsdrift; het algemeen aanvaarde idee dat in de natuur alles met alles is verbonden en alle planten en dieren één keten (één geheel) vormen; problemen met het idee van orde in de natuur: “spontane generatie” (het idee, dat terugging op Aristoteles, dat insecten e.d. spontaan uit dode materie zouden kunnen ontstaan); en anomalieën in de natuur (afwijkingen zoals Siamese tweelingen) en de soms wonderlijke (geforceerde) verklaringen die daarvoor werden gegeven.

vijfde bijeenkomst: Ideeën over tijd en de leeftijd van de aarde; Bisschop James Ussher en diens verdediging van de schepping der aarde in het jaar 4.004 v. Chr.; (tegen-)argumenten voor een veel langere tijdschaal (natuurlijke processen die lange tijd vergden, zoals erosie, daling van de temperatuur van het binnenste der aarde, e.d.


zesde bijeenkomst: Voortschrijdend inzicht dat fossielen aantonen dat soorten uitsterven en de veranderlijkheid van de natuur bewijzen; Immanuel Kant over de vorming van het heelal; ideeën over geologische en biologische dynamiek (verandering).

zevende bijeenkomst: Is de natuur een dobbelspel? Filosofen die de rol van het toeval in de vorming van de natuur benadrukten (o.a. Maupertuis, Diderot, Prémontval): zou de orde van de natuur uit het toeval kunnen voortkomen? Materialistische filosofen voor wie de natuur enkel materie en beweging was, zonder schepping of God.

achtste bijeenkomst: Anonieme (en clandestiene) auteurs over de orde van de natuur: denkers uit de zogenaamde “Radicale Verlichting”; het verzet van Voltaire (de belangrijkste vertegenwoordiger van de “gematigde Verlichting”), tegen ideeën van toeval en natuurlijke dynamiek.

negende bijeenkomst: Argumenten die tegen het toeval werden aangevoerd: uit chaos kan geen orde ontstaan; atomen die zouden samenklonteren en zo de natuur zouden vormen, zouden ook weer uiteenvallen; atheïsme is immoreel en maakt ongelukkig; voorts de vraag of onze natuurlijke werkelijkheid nu inderdaad orde of toeval is.

tiende bijeenkomst: Darwin betekende een omwenteling voor het denken over de natuur: geen ordenende hand van God maar evolutie en het toevallige ontstaan van soorten en van de mens. Over de evolutieleer bestaan veel misvattingen. Wat hield de evolutieleer nu eigenlijk in en wat was er de betekenis van voor het denken van Europa?

U kunt nadere informatie aanvragen door even een emailtje te sturen (“graag info volgende cursus”) naar de docent, dr. Marinus de Baar: mdebaar@hetnet.nl